Eeuwenlang kende vrijwel elke Brabants dorp minimaal één brouwerij om de bewoners van bier te voorzien. Met de opkomst van de grote pilsmakers in de negentiende eeuw, verdwenen de aloude dorpsbrouwerijen bijna geruisloos uit het straatbeeld … én uit onze herinnering. Wat is er nog over van dit cultureel erfgoed? En welke kennis is hiervan nog aanwezig? In deze serie dompelen wij ons onder in dé volksdrank van weleer en zijn brouwers.

Door: Theo van Etten

Aan de rand van het landgoed Gorp en Roovert staat een houten gebouw met het opschrift ‘Brouwerij Nicolaas – Goirle’. Hier worden bieren gebrouwen met ronkende namen als ‘Blije Bakkes’ en ‘Munne Witpen’. De naam van de brouwerij verwijst naar de bierbrouwer Nicolaes van Broekhoven, die aan het einde van de achttiende eeuw een brouwerij bestierde in de Oude Kerkstraat.

Al in de Vroegmoderne tijd kent Goirle al diverse herbergen met een eigen brouwerij. Namen als ‘De Pastorije’ (1667), ‘De Rode Leeuw’ (1711). ‘Het Pannenhuis’ (1785) en ‘Het Paradijs’ op Gorp (1802) duiken in de loop der eeuwen op. Rond 1700 telt Goirle vijf brouwers, maar dat aantal neemt snel af. IJkmeesters constateren dat brouwerijen stilliggen, zijn gesloopt of verhuurd worden. In 1726 zijn er nog maar twee brouwerijen over.

Sint-Jacob

Aan de Sint Jacobsbaan staat een verbouwde – voormalige – boerderij met schuur. Ooit was dit de hoeve ‘Sint-Jacob’, waarin mogelijk al vóór het jaar 1500 een herberg met brouwerij was gevestigd. Het huidige fietspad was destijds een onderdeel van de handelsroute van Tilburg naar Antwerpen, die ook Goirle passeerde. ‘Sint-Jacob’ was een van de pleisterplaatsen waar reizigers konden aanleggen, voordat ze de Regte Hei in trokken, aldus Cees Robben in een van zijn heemkundige artikelen. Met het landelijk verdwijnen van de brouwnijverheid, vervalt aan het einde van de zeventiende eeuw de herbergfunctie voor ‘Sint Jacob’.

De hoeve Sint Jacob rond 1920. (Bron: Stichting Erfgoed Goirle – De Vyer Heertgangen).

Kerkstraat

Aan de huidige Kerkstraat had Maria van Dijck al in de zeventiende eeuw een brouwerij en een oliemolen. In 1726 vinden we hier de huisbrouwer Martinus Ockers. Eind achttiende eeuw komen de gebouwen in handen van de familie Bruers. Rond 1932 laat Jan Michiel Bruers de boerderij slopen.

De Kerkstraat in in 1915. Destijds heette het hier nog ‘de Ketsheuvel’. Rechts (met staldeur) de boerderij van de familie Bruers, waarin de brouwerij gevestigd was. Links de woning van textielfabrikant Van Besouw, gebouwd rond 1880. (Bron: Regionaal Archief Tilburg)

Dezelfde situatie als foto 2, maar dan in 2025.

Heren van Tilburg

Aan de Bergstraat bezaten de heren van Tilburg en Goirle in de achttiende eeuw een molenaarshuis met een bierbrouwerij. In 1873 wordt bij de verkoop van deze ‘bouwmanswoning annex herberg’ vermeld dat het complex ‘… uitmuntend geschikt is voor een linnenfabriek met daartoe behorende blekerij of andere trafijk’. In 1903 koopt textielfabrikant Eduard van Puijenbroek het complex. Hij laat de opstallen slopen en bouwt er een villa die hij noemt naar zijn vrouw: Anna Jansen.

Nicolaes van Broekhoven

Van brouwer Nicolaes van Broekhoven weten we relatief veel dankzij een ‘Manuael bierboeck’ dat hij van 1784 tot 1804 bijhield. Uit dit kasboek blijkt dat hij zo’n 300 klanten in Goirle en omgeving beleverde. Die namen houten tonnen bier af met een inhoud van 40, 80 of 160 liter tegen betaling van respectievelijk 2, 3 en 4 gulden. Ook kleinere maten waren mogelijk. Waarschijnlijk is Nicolaes in 1804 gestopt met brouwen. In de loop van de negentiende eeuw wordt het gebouw in gebruik genomen als boerderij.

Eerste pagina van het ‘Manuael bierboeck’ van Nicolaes van Broekhoven (Collectie Regionaal Archief Tilburg).

Andere artikelen in deze serie:

Gemeente Dongen: Weekblad Dongen 14-05-2026

Wil je meer weten én ervaren over de geschiedenis van het Brabantse brouwverleden? Breng dan eens een bezoek aan Museumbrouwerij De Roos in Hilvarenbeek (website: www.bierbrouwerijderoos.nl). Ook het boek ‘Bier van eigen bodem’ over de Tilburgse brouwgeschiedenis, is een aanrader om meer te weten te komen over de geschiedenis van de brouwnijverheid: https://bedrijfsboektilburg.nl/winkel/.

Reageren: tee.joo@live.nl