Hoe kondig je een gebeurtenis van uitzonderlijke betekenis aan? Iets met ‘grom pobedy, razdavajsja!’ (donder der overwinning, weerklink!) misschien? Enfin, die donder mag ook klinken als een storm van opbruischend applaus, of in Purcelliaanse termen: sound the trumpet (…) to celebrate the glory of this day. Maar neen! Geen oeverloze uitweidingen, geen baldadige krachttermen of krasse expletieven, geen exuberante woordenpraal over glorietonen en jubelzang, neen, ik deel het u mede, zonder omwegen, zonder klaroengeschal, ik schreeuw het niet van de daken, neen, ik fluister het zacht en vol bewondering, uit de grond van mijn hart, ex imo corde: dit is een groots boek!

door: Norbert de Vries

Titel

Inderdaad, groots. Een groots boek over een barre tijd. Het leven van de arbeiders in de Goirlese textiel was indertijd verre van aangenaam. Van de titel word je stil: ‘Uitzichtloze machteloosheid’. Een dieptreurige tijd: armoede, knechting, uitbuiting. Bepaald geen vreugde op aarde, maar eentonige, geestdodende, afstompende arbeid gedurende eindeloos lange werkdagen in verschrikkelijk slechte omstandigheden tegen een hongerloontje. En dat van generatie op generatie. De vooruitgang, waarvan de fabrikanten hadden geprofiteerd, was aan de arbeiders voorbij gegaan. Ze hadden geen politieke invloed, geen goed georganiseerde vakverenigingen en door de gedwongen winkelnering bepaalden de fabrikanten hun bestedingspatroon. Bij een arbeidsconflict met de werkgever trok de werknemer altijd aan het kortste eind, terwijl een sociale wetgeving om de zwakken in de samenleving te beschermen destijds vrijwel ontbrak. De hogere standen oordeelden in de 19e eeuw hard over het proletariaat. Volgens hen was honger de enige prikkel tot arbeid in deze groep. Luiheid, onbekwaamheid en gebrek aan nederigheid en dankbaarheid tegen ‘de hoger geplaatsten’ kenmerkten volgens de burgerij het proletariaat, dat ‘op een lagere trap van beschaving’ stond. In het boek van Jef van Gils wordt het allemaal klip en klaar uiteengezet.

Jef van Gils

Het is misschien aardig hier een kort overzichtje te geven van de Goirlese geschiedschrijving. De allereerste studie dateert van 1900. Cornelis Rens schreef in dat jaar een schrift vol met ‘Eenige aantekeningen omtrent den vooruitgang der bevolking, der industrie, der verschillende inrichtingen, instellingen, enz., zoowel op stoffelijk als geestelijk gebied in de Gemeente Goirle vanaf 31 december 1850 tot 31 december 1900’. Daarna volgt in 1953 de ‘Bijdrage tot de geschiedenis van Goirle’ van Henri Janson. Rond diezelfde tijd werd de Goirlese heemkundekring opgericht, eerst als een ‘bijwagen’ van het Brabants Heem, en vanaf 1955 als de zelfstandige vereniging die nu ‘Stichting Erfgoed Goirle’ heet. Tal van artikelen (verschenen in het Goirles Belang en in het eigen periodiek ‘Rond de schutsboom’), jaarboeken en publicaties zijn in de afgelopen 75 jaar verschenen, geschreven door tientallen verschillende auteurs. In die rijke stroom nemen de boeken van Jef van Gils een bijzondere plaats in. Ik noem het boek ‘Een eeuw Goirle, 1870-1970’ uit 1992 (uitgegeven door Boekhandel Soeters), ik noem de boeken die hij schreef samen met zijn neef Frank van Gils over Gorp en Rovert, over drie eeuwen Goirlese landbouwgeschiedenis, over de eerste Goirlese fotografen, ik noem… ach, laat ik het hem zelf maar even vragen. Hoeveel boeken heb je intussen op je naam staan? Jef: ‘Ik heb het niet meteen paraat, maar ik zal in de loop der jaren ruim meer dan 100 grote artikelen en zo’n 40 boeken hebben gepubliceerd. Daarnaast heb ik tal van archieven geïnventariseerd.’ Indrukwekkend, nietwaar? Ik durf de stelling wel aan dat niemand meer van de Goirlese geschiedenis weet dan Jef. Zijn kennis is fenomenaal. En ook dit laatste boek is weer een meesterwerk. Jef reageert met een: ‘Het is niet alleen mijn meest recente, maar ook echt mijn laatste boek.’ Ik kijk hem geschrokken aan. ‘Ja, zegt Jef, ‘ik ben inmiddels 81 jaar, dus hoeveel tijd van leven resteert dan nog? En zo’n boek is het werk van vele jaren.’

Een schokkend boek

‘Uitzichtloze machteloosheid’ kiest nadrukkelijk het perspectief van de Goirlese arbeiders. Je kunt het boek zien als één grote aanklacht, een j’accuse, tegen de fabrikanten en de politieke en kerkelijke machthebbers van die tijd. Jef: ‘De arbeiders waren gewoonweg kansloos. Loonslaven waren ze, met een nadrukkelijke streep onder dat ‘slaven’. Heel langzaam veranderde dat, een beetje, als gevolg van Rerum novarum en de inspanningen van Jan van Besouw. Maar bedenk eens: hoeveel talentvolle mensen zijn er in heel die bittere periode niet verkommerd omdat ze nooit de kans kregen zich te ontplooien. Daar word ik boos om. Toch - begrijp me goed - heb ik een eerlijk beeld geschetst van die tijd. Zo objectief mogelijk. Ik geef de feiten. Maar ook: mijn hart ligt bij de arbeiders.’

Een rijk boek

Het boek heeft alles: diepgang en tegelijk ook het leven van alledag in zijn volle breedte, de grote lijnen van de geschiedenis en tal van adstruerende wederwaardigheden van individuele Goirlenaren. Rijk geïllustreerd bovendien. Aan dit boek ligt een gigantische hoeveelheid bronnenmateriaal ten grondslag. Dit boek is de kroon op een glorieus levenswerk.

Presentatie

Enige mededelingen van huishoudelijke aard.

Ik sprak met de uitgever, de heer Michel Buitelaar, en hij vertelde me, dat het boek zal worden gepresenteerd op donderdag 5 november, vanaf 20.00 uur in het cc Jan van Besouw. Vanaf 6 november ligt het in de boekhandel.

De presentatie wordt een evenement en u kunt daar voor 6 euro per persoon bij zijn. De belangstelling voor het boek begint nu al sterk aan te trekken, aldus Michel, en hij noemt in dat verband bijvoorbeeld de nieuwe Goirlenaren die op de terreinen van Van Besouw en Van Puijenbroek een woning hebben betrokken. Dignum et iustum est, zou ik willen zeggen. Opdat zij weet hebben van de geschiedenis van hun woonplek. Dat het boek voor elke rechtgeaarde Goirlenaar verplichte kost is, spreekt vanzelf.

O ja, het boek kost nog geen 50 euro! …licht dat hij hem vol doet met ja wist ik het maar…of iets met een witte kerst… of gewoon zomaar, omdat het een groots boek is.