75 Jaar Heemkunde Goirle - Stichting Erfgoed Goirle
Wat is nou eigenlijk het oudste gebouw van Goirle opa? vroeg mijn kleinzoon. Nou dat is niet zo moeilijk, zei ik hem, dat is de kerktoren, en dan eigenlijk alleen de onderste drie verdiepingen! De onderste helft, hoe kan dat dan? zei hij. Ik zal het je uitleggen, antwoordde ik. Nu de kerk en toren net in 2025 een flinke opknapbeurt hebben gekregen, is het een goede gelegenheid om dat even voor iedereen uit te leggen!
De oude kerk van Sint Jan Onthoofding werd gebouwd in de eerste helft van de 16e eeuw, ongeveer van 1520 tot 1550. Er zijn nogal wat “geleerden“ geweest die beweerden dat het rond 1450 moet zijn geweest, maar dat zijn charlatans, zeg ik altijd. Die zeggen zomaar wat..
Onze oudste torenklokken in Goirle zijn immers rond 1550 gegoten door Jan Moer, klokkengieter uit een echt klokkengietersfamilie in Den Bosch. Hij heeft ook klokken in Riel en in Loon op Zand gegoten…. Het gaat hier om twee oude klokken, de Jezusklok uit 1547 zoals op de rand staat, en de Johannesklok uit 1552. Die grote klokken werden altijd ter plaatse gegoten in een grote mal; ze werden uitgeprobeerd op een klokkenstoel naast de toren en daarna naar boven gehesen in de toren als die zo goed als klaar was. Zo kom ik op het jaar 1550.
De oude kerk van Sint Jan Onthoofding stond parallel aan de Kerkstraat, toen nog Kaatsheuvel geheten, en heeft het uitgehouden tot 1896. De kerk was te klein geworden en was helemaal op; met trekstangen werd hij overeind gehouden. Pastoor Crefcoeur besloot in 1896 om een nieuwe kerk te bouwen, niet precies op de plaats van de oude, maar haaks op de Kerkstraat, met de abscis naar het zuiden tegen de Nieuwe Leij aan. Pierre Cuijpers en zijn zoon Jos, heel belangrijke architecten in Nederland, vonden dat de oude toren behouden moest worden, maar wel flink verhoogd, omdat zo’n kleine toren niet paste bij de grote nieuwe kerk. De gemetselde toren moest met 10 meter verhoogd worden, en zou een veel hogere spits krijgen. De oude Goirlese toren werd immers spottend door de mensen “de Goolse theebus” genoemd, omdat hij klein en stomp was met ook nog een ingedeukte korte spits. Zie de foto uit 1890! Dus werd er in 1897 een verdieping bovenop gezet van 10 meter, met een hoge ranke spits erop, samen werd de toren liefst 70 meter hoog! Maar ja, toen was het geld echt op voor de nieuwbouw van de kerk. De gemeente Goirle had zelfs al ƒ5000,- extra voor de toren ingelegd, en meer zat er niet in. Dus werd die bovenste verdieping nog niet ingericht als klokkenverdieping, maar bleven de klokken gewoon op de 3e verdieping hangen. Zie de foto uit 1900, waarop je die klokkenverdieping goed kunt zien!
Pas in 1953, nadat de zwaar beschadigde kerk en toren door de beschietingen in de Tweede Wereldoorlog werd hersteld, konden de klokken eindelijk verhuizen naar de bovenste verdieping van de toren! Ook de originele traptoren, kun je zien, komt maar tot en met de 3e verdiepeng. Zodoende moest er ook nog een apart bruggetje gebouwd worden tussen die 3e verdieping en het verwulfsel van de kerk, om de grote middenbeuk te kunnen bedienen met lampen verwisselen en zo.
Als je toch bij de kerk bent, kijk dan ook even naar die fraaie zwarte metselkruisen naast de grote torendeur. Dat zijn een soort versierselen waarbij de zwarte stenen die (te) dicht bij de vuurmond waren gebakken, gebruikt als een soort versiering. Er zijn mensen die denken dat het juridische of symbolen van het recht zijn, maar ook dat zijn charlatans, denk ik, mensen met iets teveel fantasie……
In de buurt van de kerk
In de buurt van de kerk, dus in het centrum van Goirle, staan ook de meeste oude huizen en gebouwen. Ik dacht eerst nog dat Gasterij de Nieuwe Hoef (1641) op Gorp en Rovert het tweede oudste gebouw van Goirle was, maar deze oude boerderij ligt sinds 1997 niet meer op Goirles grondgebied maar behoort nu tot Hilvarenbeek… Nee, ik denk dat dus het Smiske, het wevershuisje naast ons Heemerf aan de Nieuwe Rielseweg hoge ogen gooit, want dat dateert uit de jaren 1770 schatten wij. En dan zijn er natuurlijk nog de 2 Goirlese molens die knap oud zijn: De Visscher aan de Groeneweg uit 1876 en de Wilde ook aan de Nieuwe Rielseweg is uit 1898. Maar ook echt oud is het huisje Tussen Licht & Donker aan de Kempenbaan, dat is uit 1817. Terug naar het centrum, daar staan toch knap oude huizen, zoals Kerkstraat 10, de oude huisartsenpraktijk, uit 1875. Ernaast staat Villa Agatha (nummer 12) uit 1895. Net zo oud als de villa van Restaurant Renzo aan de Tilburgseweg. Dan zien we aan de Kloosterstraat nog drie oudjes: op nummer 6 Huize Stella uit 1902, dat nu een B&B is, ernaast op nummer 8 een fraai pand van één verdieping uit 1870, en aan de overkant op nummer 7 een mooi gevelhuis uit 1912. Verderop in de Kerkstraat staan nog enkele oude huizen: het oude gemeentehuis en brandspuithuis uit 1839, een dokterswoning op nummer 20 daterend uit 1881, gebouwd door de gemeente voor dokter Van den Heuvel. Ernaast een oude café/winkelwoning uit 1902 en aan de overkant op nummer 33 en 35 twee huisjes met een klokgevel, beide uit 1869. Dan hebben we de meeste oude gebouwen wel gehad in Goirle.